Η απάντηση στις καταστροφές θα έρθει «από τα κάτω»

Υστερα από μεγάλες καταστροφές -ειδικά αν αυτές οδηγούν σε τραγωδίες- μία παράμετρος που χάνεται ανάμεσα στην ατέρμονη συζήτηση για το πώς δεν θα ξαναγίνει κάτι τέτοιο, είναι η ανθρώπινη συνεργασία την κρίσιμη στιγμή. Είναι ανάγκη να οικοδομηθούν κοινότητες ανθρώπων ώστε όχι μόνο να λειτουργεί αποτελεσματικά η αλληλοβοήθεια, αλλά και να δίνονται κοινωνικοπολιτικοί αγώνες για την πρόληψη ● Η «Εφ.Συν.» τεκμηριώνει επιστημονικά…

«Στην ανάκαμψη από καταστροφές, τα κοινωνικά δίκτυα παίζουν πολύ σημαντικότερο ρόλο από το εμφιαλωμένο νερό και τις μπαταρίες». Αυτή είναι με δυο λόγια η ουσία των επιχειρημάτων όσων υποστηρίζουν ότι «το κοινωνικό κεφάλαιο και το χτίσιμο της ανθεκτικότητας» είναι η απάντηση στην αντιμετώπιση των μεγάλων, φυσικών και ανθρωπογενών καταστροφών.

Οι επιστήμονες που ειδικεύονται στην «αντιμετώπιση καταστροφών και φυσικών κινδύνων» στελεχώνουν κρατικές και διακρατικές επιτροπές, προεδρεύουν σε πανεπιστημιακές έδρες, αρθρογραφούν όχι μόνο σε ακαδημαϊκές επιθεωρήσεις αλλά υπογράφουν κεντρικά άρθρα γνώμης σε έγκριτες εφημερίδες. Ενας ολόκληρος δι-επιστημονικός κλάδος, που μόλις τώρα συνειδητοποιήσαμε πόσο σημαντικός είναι στις ζωές μας, αποτελεί μία από τις πιο ανερχόμενες τάσεις διεθνώς.

Οσο η κλιματική αλλαγή και η λεηλασία του φυσικού περιβάλλοντος κάνουν τις «καταστροφές» μέρος της καθημερινότητας τόσο θα ξεφυτρώνουν οι ειδικοί που πουλάνε το αντίδοτο στην αρρώστια της «καπιταλιστικής ανάπτυξης».

Ενας από τους διασημότερους ειδήμονες διεθνώς στην αντιμετώπιση φυσικών καταστροφών μέσω του «κοινωνικού κεφαλαίου» και της «ανθεκτικότητας» είναι ο Αμερικανός πολιτικός επιστήμονας Ντάνιελ Αλντριχ, 44 ετών, απόφοιτος του Χάρβαρντ και του Μπέρκλεϊ.

Ο ίδιος και η οικογένειά του επέζησαν από τον τυφώνα Κατρίνα που χτύπησε τη Νέα Ορλεάνη το 2005. Από τότε αφιέρωσε τη ζωή του μελετώντας τον ρόλο που παίζουν οι δεσμοί των κοινοτήτων στην αντιμετώπιση μεγάλης κλίμακας καταστροφών. Σύμβουλος μεταξύ άλλων της ιαπωνικής κυβέρνησης σε θέματα αντιμετώπισης καταστροφών (όπως π.χ. το πυρηνικό ατύχημα στη Φουκουσίμα), συγγραφέας βιβλίων με θέμα την «Ανάκαμψη μετά από καταστροφές» (Post Disaster Recovery), ο Αλντριχ υποστηρίζει ότι «όσο βαθύτερες δεξαμενές κοινωνικού κεφαλαίου έχει μια κοινότητα, τόσο καλύτερα αντιπαρέρχεται τις καταστροφές».

Τι σημαίνει αυτό με πρακτικούς όρους; Μια απλή, αλλά όχι απλοϊκή, εκδοχή της σύνθετης θεωρίας του κοινωνικού κεφαλαίου συμπυκνώνεται στην προτροπή «Μάθε τους γείτονές σου»… Πώς τους λένε, πού μένουν, πώς μπορείτε να βοηθήσετε ο ένας τον άλλο; Και μην περιμένεις να σου πέσει ο ουρανός στο κεφάλι ή να φτάσει η φωτιά στο κατώφλι σου για να το κάνεις. Αυτό -υποστηρίζει ο ειδικός- είναι μια «οικονομικά προσιτή τακτική να χτίζεις κοινωνικό κεφάλαιο, ενώ άλλοι προτιμούν να ταμπουρώνονται στο καβούκι τους».

Ο Αλντριχ, σε βραβευμένο άρθρο του στους New York Times με θέμα την αντιμετώπιση καταστροφών, φέρνει το παράδειγμα δύο πυκνοκατοικημένων περιοχών στο Κόμπε της Ιαπωνίας, μετά τους καταστροφικούς σεισμούς του 1995, που προκάλεσαν πάνω από 200 πυρκαγιές με 6.400 νεκρούς. Στη μία γειτονιά οι πολίτες κατάφεραν να σβήσουν τις φλόγες δημιουργώντας «ανθρώπινες αλυσίδες με κουβάδες». Στη δεύτερη, οι άνθρωποι απλώς κοιτάζονταν. Και οι δυο γειτονιές είχαν παρόμοια κοινωνικο-ταξική σύσταση. Ομως η μία είχε παράδοση σε τοπικά οικολογικά κινήματα, η άλλη όχι.

Αυτό δεν σημαίνει ότι το κράτος μπορεί να απουσιάζει. Το αντίθετο. Μια τακτική, προτείνει ο Αλντριχ, είναι η ενίσχυση των κοινοτήτων, από την τοπική αυτοδιοίκηση ή κοινωνικές οργανώσεις, για να οργανώνουν τα «ματσούρι» – όπως ονομάζονται στην Ιαπωνία: μικρές αυτο-οργανωμένες τοπικές γιορτές για να γνωριστούν μεταξύ τους οι γείτονες, ιδιαίτερα όσοι είναι κλεισμένοι στα σπίτια τους ή υπερήλικοι. Σε οικισμούς με υψηλό βαθμό επικινδυνότητας για πυρκαγιές και σεισμούς -όπως π.χ. στην Καλιφόρνια και το Σαν Φρανσίσκο- οι τοπικές κυβερνήσεις προωθούν τέτοιες γιορτές ως μέρος των ασκήσεων ετοιμότητας για αντιμετώπιση καταστροφών.

Η εμπλοκή των πολιτών στην αντιμετώπιση καταστροφών μπορεί να ενδυναμωθεί μέσα από δομημένες συζητήσεις. Αυτό γίνεται με τη συμμετοχή και καθοδήγηση ειδικών σε συνελεύσεις της κοινότητας που τα μέλη παίρνουν ισότιμα τον λόγο. Τέλος, πάλι στην Ιαπωνία, αποδείχθηκε ότι οι κοινότητες που ενθαρρύνουν την εθελοντική κοινωνική προσφορά -π.χ. με τράπεζες χρόνου ή ανταμείβοντας τους εθελοντές με εναλλακτικό νόμισμα που γίνεται αποδεκτό σε εμπορικές συναλλαγές εντός της κοινότητας- βαθαίνουν τους δεσμούς των κοινωνικών δικτύων αλλά και την εμπιστοσύνη των πολιτών στους τοπικούς θεσμούς.

Μετά την (φυσική) καταστροφή: χτίζοντας κοινότητες ισονομίας, ανθεκτικότητας και αειφορίας

Το άγιο δισκοπότηρο στην πρόληψη και αντιμετώπιση καταστροφών, σύμφωνα με διεθνείς μελέτες όπως αυτή της Εθνικής Ακαδημίας Επιστημών-Μηχανικής και Ιατρικής των ΗΠΑ, είναι το χτίσιμο «υγιών κοινοτήτων». Τα βασικά συστατικά τους τα αναλύουν σε συλλογικό τόμο 500 σελίδων. Παρουσιάζουμε ένα γλωσσάρι με τις βασικές έννοιες.

Iσότητα: Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας ορίζει την ισότητα ως «την απουσία ανισοτήτων, που μπορούν να αποφευχθούν ή να θεραπευθούν, ανάμεσα σε ομάδες ανθρώπων, είτε ορίζονται κοινωνικά, οικονομικά, δημογραφικά ή γεωγραφικά». Η ανισότητα στην υγεία πηγάζει από «συστημικές και άδικες κοινωνικές και οικονομικές πολιτικές και πρακτικές που εμποδίζουν την πρόσβαση στις ευκαιρίες».

Ανθεκτικότητα: Η ικανότητα να προετοιμάζεσαι, να σχεδιάζεις, να μπορείς να απορροφήσεις, να ανακάμψεις ή να προσαρμοστείς όσο το δυνατόν καλύτερα στις συνέπειες δυσμενών γεγονότων. «Η ενισχυμένη ανθεκτικότητα επιτρέπει την καλύτερη αντιμετώπιση καταστροφών και τον καλύτερο σχεδιασμό για να μειωθούν οι απώλειες μετά». Η έννοια της ανθεκτικότητας επίσης εφαρμόζεται σε αλλαγές στις κοινότητες, όπως για παράδειγμα η οικονομική ύφεση.

Bιωσιμότητα: Ο πλέον αποδεκτός ορισμός της βιώσιμης ανάπτυξης είναι αυτός της επιτροπής Brundtland του ΟΗΕ (πρώην Παγκόσμια Επιτροπή για το Περιβάλλον και την Ανάπτυξη): «Η δυνατότητα των κοινοτήτων να ευημερούν σε βάθος χρόνου, καθώς λαμβάνουν αποφάσεις για να βελτιώσουν σήμερα την κοινότητα, χωρίς όμως να υπονομεύουν το μέλλον της».

Κοινωνικό Κεφάλαιο: Ορος των κοινωνικών επιστημών, που αναφέρεται στο πώς η συμμετοχή των πολιτών και η εμπλοκή τους σε ομάδες έχει θετικές συνέπειες για τα άτομα και τις κοινότητες. Σύμφωνα με τον Μπουρντιέ, το κοινωνικό κεφάλαιο είναι από τα 4 είδη κεφαλαίου, μαζί με το οικονομικό, πολιτιστικό και συμβολικό, που καθορίζουν την τροχιά της κοινωνικής ζωής. Ως κοινωνικό κεφάλαιο ορίζει «το σύνολο των πραγματικών ή συμβολικών πόρων οι οποίοι συνδέονται με πολλαπλά δίκτυα, που διατηρούνται στον χρόνο και συσχετίζονται με εν πολλοίς θεσμοθετημένες σχέσεις αμοιβαίας αποδοχής και αναγνώρισης».